Κατά τη διάρκεια του Τρωικού πολέμου, μετά τον θάνατο τού Έκτορα, ήρθαν να βοηθήσουν τους Τρώες οι Αμαζόνες, μια πολεμοχαρής γυναικεία φυλή από τον Εύξεινο Πόντο ή τον Καύκασο, με επικεφαλής τη βασίλισσά τους, την κόρη του Άρη, την όμορφη Πενθεσίλεια. Η παράδοση τις αναφέρει ότι έκοβαν τον αριστερό τους μαστό, για να μην τις εμποδίζει στην τοξοβολία. Κατά μια εκδοχή, η Πενθεσίλεια ήλπιζε, βοηθώντας τους Τρώες, τους οποίους προστάτευε η θεά Άρτεμις, προστάτιδα του κυνηγιού, ότι η θεά θα την συγχωρούσε για τον κατά λάθος φόνο της αδερφής της σε ένα τους κυνήγι.
Κάποια στιγμή στη μάχη, μονομάχησε με τον Αχιλλέα, ο οποίος τελικά τη νίκησε και τη σκότωσε. Περισσότερο επικράτησε από τη σύγκρουση τών δύο πρωταγωνιστών, η μετατόπιση του
ενδιαφέροντος του μύθου στο επεισόδιο που ο ήρωας, κυριευμένος από έντονα συναισθήματα, φροντίζει το νεκρό σώμα της αντιπάλου του. Γιατί, όταν ο Αχιλλέας τράβηξε την περικεφαλαία (άλλοι θέλουν μάσκα) που φορούσε η Πενθεσίλεια, την ερωτεύτηκε, όπως θέλει ο μύθος, την ώρα που εκείνη ξεψυχούσε…
Το γεγονός δεν αναφέρεται στην “Ιλιάδα” τού Ομήρου, αφού το έπος αυτό τελειώνει με την κηδεία τού Έκτορα, πριν φτάσουν οι Αμαζόνες. Υπήρχε όμως στην “Αιθιοπίδα”, ένα χαμένο έπος της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και στις “Ηρωίδες” του Οβιδίου (Πόπλιος Οβίδιος Νάσων, 43 π.Χ.-17/18 μ.Χ.) και την “Αινειάδα” του Βιργιλίου (Πόπλιος Βεργίλιος Μάρων, 70-19 π.Χ.).
Η σκηνή που γοήτευε με την τραγικότητά της απαθανατίστηκε σε πλήθος έργων, με λίγα ή περισσότερα πρόσωπα, που βρίσκονται σε σπουδαία μουσεία, σε τοιχογραφίες, ανάγλυφα, αγγεία διαφόρων μορφών και εποχών, αλλά και σε πίνακες ζωγράφων μέχρι σήμερα. Με διάφορες εκφάνσεις. Άλλοτε η Αμαζόνα είναι γονατισμένη πεθαίνοντας, άλλοτε είναι με άλλες έφιππες Αμαζόνες, άλλοτε ικετεύοντας τον Αχιλλέα, άλλοτε εκείνος συντετριμμένος να κρατά αγκαλιά το σώμα της να το θάψει με τιμές…
Αλλά κατά την γνώμη μου, εκείνη που με συγκίνησε περισσότερο είναι η παράσταση που έχω περιγράψει παλαιότερα, στον αμφορέα τού Εξηκία, (στα 535-530 π. Χ.), που βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο. Με μόνο δύο πρόσωπα, τού Αχιλλέα και της Πενθεσίλειας, που την ύστατη στιγμή, διασταυρώνουν τα βλέμματά τους, όπως τα δόρατά τους(4ο σχόλιο).
Στη φωτ/φία απεικόνιση τής σκηνής στην Α όψη Απουλικού (από την Απουλία, ελληνική αποικία στην Κάτω Ιταλία) πήλινου ερυθρόμορφου ελικωτού (που οι λαβές του καταλήγουν σε έλικες) κρατήρα, (μεγάλου αγγείου για την ανάμειξη τού οίνου με νερό) του 4ου αι. π.Χ. (375-350 π.Χ. περίπου). Αποδίδεται στον σημαντικό “Ζωγράφο της Ιλίου Πέρσεως”.
Οι καλλιτέχνες του Απουλικού “εργαστηρίου” μένουν σε στενή σχέση με αττικούς αγγειογράφους και δανείζονται πολλά στοιχεία από αυτούς, γεγονός που αποδεικνύεται περίτρανα από τα ευρήματα που βρίσκονται στο Ruvo αλλά και σε άλλες Απουλικές θέσεις. Η κύρια φάση παραγωγής του Απουλικού εργαστηρίου χρονικά αντιστοιχεί στο δεύτερο μισό του τέταρτου αιώνα π. Χ. (370- 360 π. Χ.) και τεχνοτροπικά στο πρώτο επίπεδο εξέλιξης του “διακοσμητικού” ή “περίτεχνου” στυλ, με βασικό εκπρόσωπό της τον “Ζωγράφο της Ιλίου Πέρσεως”. Ο Ζωγράφος αυτός αποτελεί ορόσημο για την επικράτηση τής διακόσμησης μνημειωδών αγγείων, για τη χρήση επίθετων χρωμάτων και για την προσθήκη ποικίλων τόνων κίτρινου και κόκκινου. Το “απλό” στυλ σταδιακά παραμερίζεται, αλλά δεν εγκαταλείπεται. Αξιοσημείωτο στη φάση αυτή είναι το γεγονός τής ψυχολογικής αποτύπωσης πάνω στα εικονιζόμενα πρόσωπα.
Στην πολυπρόσωπη αυτή σκηνή ο Αχιλλέας και η Πενθεσίλεια μόλις σταμάτησαν να μονομαχούν μετά τη νίκη τού Αχιλλέως. Η βασίλισσα των Αμαζόνων Πενθεσίλεια, έχει πέσει πια από το άλογό της και ξεψυχά στα χέρια του Αχιλλέα. Η αιχμή τού σπασμένου δόρατός του είναι καρφωμένη στον δεξιό μαστό της . Δεν φαίνεται ή δεν έχει (ίσως κατά την παράδοση) αριστερό μαστό. Εκείνος με έντονη την αγωνία στο πρόσωπό του ορμά να την σηκώσει από τις μασχάλες,(1ο σχόλιο) ενώ από αριστερά μια Αμαζόνα από τη συνοδεία τής βασίλισσας φεύγει έντρομη, έφιππη, με το μανδύα της να ανεμίζει.(2ο σχόλιο). Δεξιά μια άλλη Αμαζόνα προσπαθεί να αμυνθεί με την ασπίδα της προτεταμένη και στο άλλο χέρι ό, τι έμεινε από το σπασμένο δόρυ της.(3ο σχόλιο).
Από πάνω τους η Νίκη σε προτομή δεσπόζει στην παράσταση με ανοιχτά τα μεγάλα φτερά της κρατώντας ένα δάφνινο στεφάνι για τον νικητή Αχιλλέα.
Πιο δεξιά της, μικρότερος, ολόσωμος, ο φτερωτός Έρωτας πετά, κρατώντας ένα στεφάνι με άνθη να στεφανώσει κι αυτός τον Αχιλλέα . Που είναι ταυτόχρονα νικητής αλλά κι ερωτευμένος κεραυνοβόλα.
Στην πάνω δεξιά γωνία της παράστασης, πίσω από τον Έρωτα, η Αφροδίτη σε προτομή παρακολουθεί τη σκηνή, ίσως απολαμβάνοντας τη νίκη τού βρέφους-γιού της, του “ανίκητου σε κάθε μάχη, που κυριαρχεί όπου κι αν πατήσει και δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτόν κανείς, ούτε αθάνατος, ούτε θνητός”… Αριστερά επάνω σε προτομή μια άλλη Αμαζόνα σαλπίζει τη λήξη τής μονομαχίας. Και οι δύο πρωταγωνιστές φέρουν στις περικεφαλαίες τους φτερά, κάτι που παραπέμπει σε θεατρικό κοστούμι. Στις ελικωτές λαβές τού κρατήρα είναι προσαρμοσμένα δυο γλυπτά γυναικεία κεφάλια. Είναι Γοργόνεια, προσωπεία της Μέδουσας, που με το πέρασμα του χρόνου, συνήθιζαν να διακοσμούν τις/τους έλικες των λαβών στην Απουλία.
Η πλούσια διακόσμηση είναι χαρακτηριστικό τού διακοσμητικού ρυθμού των απουλικών εργαστηρίων της εποχής. Η φορά των δυο ηρώων είναι ατυπική, με τον Αχιλλέα να εικονίζεται στα δεξιά. Γιατί στα ελληνικά αγγεία ο νικητής είθισται να απεικονίζεται στα αριστερά.
Από τον Τάραντα της Απουλίας – Magna Grecia
Σήμερα ο κρατήρας στο Kunsthistorisches Museum, Βιέννη.
Στα σχόλιά μου λεπτομέρειες τού κρατήρα.
Η φωτ/φία αυτή και όλες οι φωτ/φίες τών σχολίων στις λεπτομέρειες τού αγγείου είναι από deviantart – KHMV | Michael Svetbird 1234 ph©msp | 13|08|23.
Βενετία Γεωργίου
