Ένας προβληματισμός για τους Αλβανούς αλλά και απορία για τους γείτονές τους που βλέπουν έναν λαό σε εθνικιστικό παροξυσμό, είναι:
«Τι βρίσκουν οι αρχαιολόγοι στην Αλβανία»
Στην περιοχή της σημερινής Αλβανίας, έχουν βρεθεί πολλά αρχαιολογικά ευρήματα που ανήκουν σε:
Αρχαιοελληνικό πολιτισμό: Πόλεις όπως η Απολλωνία, το Βουθρωτό (Butrint), η Ορικος, κ.ά., ήταν ελληνικές αποικίες ή περιοχές με έντονη ελληνική πολιτισμική παρουσία. Η γλώσσα των επιγραφών, τα νομίσματα, η αρχιτεκτονική, οι θεσμοί είναι ελληνικοί.
Ρωμαϊκή περίοδος: Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση (2ος αι. π.Χ.), η περιοχή εντάχθηκε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και τα ευρήματα αλλάζουν χαρακτήρα: ρωμαϊκά θέατρα, δρόμοι, βίλλες, κ.λπ.
Ιλλυρικά ευρήματα: Υπάρχουν και αυτά, αλλά είναι πιο περιορισμένα σε ποσότητα και διασώζονται συχνότερα μέσα από ταφικά ευρήματα, οπλισμό, ή αναφορές από ελληνικές και ρωμαϊκές πηγές. Ο ιλλυρικός πολιτισμός ήταν κατά κύριο λόγο προφορικός, φυλετικός και όχι τόσο αναπτυγμένος σε επίπεδο γραφής ή μνημειακής τέχνης.
Η Ελλάδα είχε αποικίες και πολιτισμική επίδραση στα παράλια της ως τότε Ιλλυρίας, από τον 7ο αιώνα π.Χ.
Οι Ρωμαίοι κατέλαβαν τα πάντα και ενσωμάτωσαν τα τοπικά φύλα.
Οι Ιλλυριοί δεν είχαν γραπτό πολιτισμό – άρα άφησαν λιγότερα ίχνη που να “φωνάζουν” την ταυτότητά τους.
Η αρχαιολογική μέθοδος βασίζεται σε τεκμήρια. Αν ένα εύρημα φέρει ελληνική επιγραφή ή μορφή ελληνικού ναού, οι επιστήμονες δεν μπορούν να το αποκαλέσουν “Ιλλυρικό”, παρά μόνο αν υπάρχουν στοιχεία.
Εικόνα ο ναός στην αρχαία Απολλωνία της Ιλλυρίας, ιδρύθηκε από Κορίνθιους αποίκους, ήταν ελληνικός, όπως και η πόλη. Η «Απολλωνία της ελληνιστικής περιόδου» αναφέρεται στην Απολλωνία της Ιλλυρίας, μια σημαντική αρχαία ελληνική αποικία που ιδρύθηκε αρχικά από Κορίνθιους και Κερκυραίους στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. και εξελίχθηκε σε ένα πολιτισμικό και εμπορικό κέντρο στην περιοχή της σημερινής Αλβανίας. Κατά την ελληνιστική περίοδο, διατήρησε τον ελληνικό της χαρακτήρα, όπως μαρτυρεί ο καλά διατηρημένος ναός του Απόλλωνα, και λειτούργησε ως σημείο συνάντησης και σύγκλισης του ελληνικού πολιτισμού με τις ιλλυρικές παραδόσεις.
Σήμερα, η Απολλωνία αποτελεί ένα εκτεταμένο αρχαιολογικό πάρκο με σημαντικά μνημεία και περιτειχίσματα από την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή εποχή.
