O Θολωτός Μυκηναϊκός Τάφος των Αχαρνών

Της Αικ.Γ.Δασκαλοπούλου

Ο Θολωτός Τάφος του Μενιδίου (Αχαρναί), όπως είναι ευρύτερα γνωστός, είναι ο επιβλητικότερος και καλύτερα διατηρημένος μυκηναϊκός θολωτός τάφος εις την περιοχήν της Αττικής.

Ευρίσκεται εν Αχαρναί, εν τη περιοχή του Κόκκινου Μύλου (θέσις Λυκότρυπα), 3 χλμ νοτίως του κέντρου της σημερινής πόλεως.

Ανεσκάφη εις τα 1879 από αρχαιολόγους του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών εν συνεργασία με τον τότε Γενικόν Έφορον Αρχαιοτήτων Π. Σταματάκη, μόλις τρία χρόνια μετά από τις εντυπωσιακές ανακαλύψεις του Ερρίκου Σλήμαν εν Μυκήναι.

Ο τάφος είναι κτισμένος επί πλαγιάς τεχνητού λόφου, είναι υπόγειος και αποτελείται από τρία μέρη: από έναν μακρύ κατηφορικόν διάδρομον μήκους 27 και πλάτους 3 μ., τον «δρόμον», από το «στόμιον», τουτέστιν μία πιο στενή είσοδον του τάφου βάθους 3,35 και πλάτους 1,55 μ. και από τον κυρίως ταφικόν θάλαμον, κυκλικής κάτοψης.

Διά την κατασκευήν του μνημείου έχει χρησιμοποιηθεί δομικόν υλικόν από την περιοχήν, ενώ συμφώνως με πιο πρόσφατες έρευνες, οι πέτρες έχουν προέλθει εκ των όχθεων του παρακείμενου Κηφισού Ποταμού.

Τα τοιχώματα του δρόμου εισόδου είναι κτισμένα με σχετικά μικρές πέτρες ακανόνιστου σχήματος.

Ο ταφικός θάλαμος είναι κατασκευασμένος κατά τον εκφορικόν τρόπον δομήσεως, και αυτός με σχετικώς μικρές πέτρες αίτινες έχουν υποστεί ελάχιστη επεξεργασίαν.

Η θόλος, ήτις σχηματίζεται, έχει σχήμα κωνικόν θυμίζοντας τεράστια κυψέλην μελισσών.

Η διάμετρος του δαπέδου του θαλάμου είναι 8,35 και το ύψος του θαλάμου μέχρι τον τελευταίον λίθον, όστις συγκρατεί τα τοιχώματα της θόλου και στερεώνει ολόκληρη την κατασκευήν -την λεγόμενην κλείδα– είναι 8,74 μ.

Το υπέρθυρον της εισόδου του στομίου αποτελείται από έναν ογκώδη επιμήκη λίθον.

Πάνω από αυτό, εις την θέσιν όπου εις άλλους θολωτούς τάφους υπάρχει το λεγόμενον ανακουφιστικόν τρίγωνον, έχουν τοποθετηθεί τέσσερις μικρότεροι επιμήκεις ογκόλιθοι, παράλληλοι μεταξύ τους και με μικρά κενά ενδιάμεσα.

Τα τοιχώματα του δρόμου άτινα συγκρατούσαν το χώμα εις τα πλαϊνά είναι κτισμένα με αργολιθοδομή.

Εξωτερικώς η θόλος είναι καλυμμένη με χώμα που σχηματίζει τύμβον.

Εντός του τάφου ευρέθησαν πολυάριθμα αντικείμενα της μυκηναϊκής περιόδου: πήλινα και λίθινα αγγεία, χάλκινα όπλα, ελεφαντοστέινα αντικείμενα, σφραγιδόλιθοι από ημιπολύτιμους λίθους, κοσμήματα από χρυσό, άργυρο, χαλκό, υαλόμαζα και φαγεντιανή.

Από τα πιο αξιόλογα ευρήματα του τάφου είναι μία ελεφαντοστέινη λύρα και μία ελεφαντοστέινη κυλινδρική πυξίδα.

Η λύρα, η καλύτερα διατηρημένη εκ των δύο αίτινες ευρέθησαν εντός του ταφικού θαλάμου, ήτο οκτάχορδη ή επτάχορδη, διακοσμημένη με ανάγλυφες σφίγγες εις την βάσιν της και αποτελεί σπάνιον και πολύτιμον εύρημα δι’ εμάς σήμερον, διά την γνώσιν της μουσικής κατά την αρχαιότητα.

Η πυξίδα έφερε πώμα και ήτο διακοσμημένη με ανάγλυφα αγριοκάτσικα εις δύο ζώνες, ενώ το πώμα έφερε τέσσερα αγριοκάτσικα ακτινωτής διατάξεως.

Επίσης, εντός του θαλάμου ευρέθησαν πολλοί χαυλιόδοντες κάπρου, αίτινες θα συνέθεταν ένα μυκηναϊκόν οδοντόφρακτον κράνος.

Ο πλούτος των ευρημάτων του θολωτού τάφου του Μενιδίου μαρτυρά την υψηλή οικονομική και κοινωνική θέσιν των κατόχων του αλλά και το επίπεδον και την εξαίρετη καλλιτεχνική αίσθησιν του μυκηναϊκού πολιτισμού.

Επιπλέον η ύπαρξις τεσσάρων αμφορέων από την Χαναάν της Παλαιστίνης μαρτυρεί τις εμπορικές επαφές τις οποίες είχαν αναπτύξει οι κάτοχοι του τάφου με την Ανατολήν.

Ο τάφος ήτο οικογενειακός και θα ανήκε εις τον τοπικόν άρχοντα (ηγεμόνα) της περιοχής.

Το κέντρον του μυκηναϊκού οικισμού, του οποίου ο άναξ και η οικογένειά του ήταν θαμμένοι εις τον θολωτόν τάφον Αχαρνών, δεν έχει εντοπισθεί με απόλυτη βεβαιότητα.

Εν έτει 1947, η έρευνα Άγγλων αρχαιολόγων εν τη περιοχή της Νεμέσεως, ένα χιλιόμετρον ανατολικώς-νοτιοανατολικώς του θολωτού τάφου, έφεραν εις το φως ίχνη μυκηναϊκής κατοικήσεως, που πιθανόν συνδέονται με τον άρχοντα των Αχαρνών όστις ετάφη εδώ.

Από τα ευρήματα του τάφου και τις κατασκευαστικές του λεπτομέρειες οι αρχαιολόγοι τον χρονολογούν κατά την Υστεροελλαδικήν ΙΙΙ εποχήν (14ος-13ος αι.π.κ.ε.).

Αξίζει να αναφέρουμε πως εις την επίχωσιν του δρόμου του τάφου ευρέθησαν ευρήματα άτινα μαρτυρούν λατρείαν αφηρωισμένων νεκρών, όπως ομοιώματα πήλινων αλόγων και ασπίδων και διάφορα χαρακτηριστικά αγγεία, όπως αμφορείς, οινοχόες, λουτήρια και μυροδοχεία.

Τα ευρήματα αυτά φθάνουν μέχρι την Κλασικήν Εποχήν (5ος αι. π.κ.ε.), οπότε και η προσφορά τους διακόπτεται απότομα.

Ο λόγος θα πρέπει να αναζητηθεί εις την ερήμωσιν και την εγκατάλειψιν της Αττικής από τους κατοίκους της εξαιτίας του Πελοποννησιακού πολέμου κατά τα 431 π.κ.ε.

Όπως γνωρίζουμε όσοι διαβάσαμε Θουκυδίδη, ο βασιλεύς των Σπαρτιατών Αρχίδαμος εισέβαλε εις την Αττικήν από το πέρασμα μεταξύ του όρους Αιγάλεω και της Πάρνηθος, εγκατεστάθη με τον στρατόν του εν Αχαρναί και κατέκαψε τα κτήματα των κατοίκων τους.

Αξίζει, τέλος, να σημειωθεί, πως ο τάφος εσυλήθη -ανεπιτυχώς- μόνο μία φοράν κατά την αρχαιότητα, και αυτό διά τον εξής λόγον:

Λόγω των άφθονων υπόγειων υδάτων αλλά και των ρεμάτων, άτινα κατηφορίζουν την Πάρνηθα, ο τάφος πλημμύριζε συχνά, ουχί από την θόλον του, αλλά μέσω του δαπέδου του, μιας και ανέβαινε ο υδροφόρος ορίζοντας.

Ως εκ τούτου, οι νεκροί και μαζί τα κτερίσματά τους, έπλεαν εντός του ύδατος, έως το ύψος των τριών (3) μέτρων, όπως εμφαίνεται και από την διαφοράν χρώματος του εσωτερικού τοίχου, μέχρι το ύψος αυτό, από την υπόλοιπη κατασκευήν, μέχρι και την κλείδαν.

Όλος ο χώρος δηλαδή, μετατρέπετο εις μία τεράστια περίκλειστη πισίνα.

Όταν το ύδωρ κατεκάθετο, τα αντικείμενα ανακατεμένα με λάσπη, κατεκάθοντο ατάκτως εντός του χώρου, και ήτο δύσκολον διά τους συλητές να αποσπάσουν αυτά.

Τα σπουδαιότερα ευρήματα του Θολωτού Τάφου του Μενιδίου εκτίθενται σήμερον εις το Εθνικόν Αρχαιολογικόν Μουσείον (μυκηναϊκή αίθουσα Νο 3).

Πηγές: