Της Αικ.Γ.Δασκαλοπούλου
Η Ορφική παράδοση, μία από τις βαθύτερες πνευματικές ρίζες του ελληνικού κόσμου, διασώζει έναν «παλαιό λόγο».
Την ιδέα ότι η ψυχή κινείται αενάως σε κύκλους ζωής και θανάτου, αναζητώντας μνήμη, αυτοσυνείδηση και τελικά λύτρωση.
Η διδασκαλία αυτή, που βρήκε μορφή σε χρυσές πινακίδες ταφικών μυστηρίων σε Πετηλία και Ελεύθερνα, απηχεί όχι μόνον μύθο ή τελετουργία, αλλά και μια βαθιά ψυχολογική και φιλοσοφική ενόραση για την ανθρώπινη ύπαρξη.
Στην καρδιά της ορφικής κοσμοαντίληψης βρίσκεται ο αγώνας ανάμεσα στη Λήθη και τη Μνήμη.
Η ψυχή, πριν ενσαρκωθεί ξανά, στέκει ενώπιον δύο κρηνών. Της αριστερής, της ανώνυμης πηγής της Λήθης, και της δεξιάς, φρουρούμενης λίμνης της Μνημοσύνης.
Η πρώτη προσφέρει τη λήθη του παρελθόντος.
Η δεύτερη επισφραγίζει την ανάδυση των αρχετυπικών μνημών, των παλαιών εμπειριών και της ουρανίας καταγωγής.
Σήμερα, με επιστημονικά εργαλεία από την ψυχολογία της μνήμης, τη θεωρία του ασυνειδήτου και τις σύγχρονες νευροεπιστήμες, μπορούμε να αναστοχαστούμε αυτή τη διδασκαλία με νέα μάτια.
Η Μνημοσύνη δεν είναι απλώς θεότητα. Είναι ο συμβολικός μηχανισμός της ανθρώπινης συνειδήσεως, η εσωτερική μας ικανότητα να συγκρατούμε, να επεξεργαζόμαστε και να εξελίσσουμε τον εαυτό μας μέσω της μνήμης.
Η Λήθη, αντιστοίχως, δεν είναι απλώς η έλλειψη μνήμης, αλλά η δύναμη που απογυμνώνει την ψυχή από την ιστορικότητα της ύπαρξής της.
Ο Πλάτων, αναπτύσσοντας την Ορφική Θεωρία της Αναμνήσεως, παρουσίασε έναν κόσμο όπου η γνώση δεν αποκτάται απλώς μέσω των αισθήσεων, αλλά ανακαλείται, ως εσωτερική αλήθεια, ως αποτύπωση παλαιότερων μορφών ζωής.
Στα έργα του «Μένων», «Φαίδων» και στην «Πολιτεία» αναδεικνύει το γεγονός ότι η αναγνώριση της αλήθειας είναι μια μορφή επιστροφής σε κάτι ήδη γνωστό αλλά ξεχασμένο, ωσάν νερό που αναβλύζει από το βάθος της λίμνης της ψυχής.
Η επιστήμη σήμερα επιβεβαιώνει, με διαφορετική γλώσσα, την ύπαρξη βαθύτατων στρωμάτων μνήμης.
Ασυνείδητες αναμνήσεις, ενσώματες εμπειρίες, διαγενεαλογικά ίχνη.
Η σύγχρονη ψυχολογία μιλά για «μνημονικά αποτυπώματα» που διαμορφώνουν την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά.
Η γενετική δείχνει ότι οι εμπειρίες, ακόμη και τα τραύματα, περνούν στις επόμενες γενεές.
Στο σημείο αυτό η επιστήμη συναντά την Ορφική παράδοση. Η ψυχή, ή, στη σημερινή γλώσσα, η ανθρώπινη ψυχοβιολογική ταυτότητα, δεν ξεκινά από μηδενική βάση, αλλά κουβαλά προϊστορία.
Η ορφική μυσταγωγία μετατρέπεται έτσι σε πρωτο-επιστήμη της εξέλιξης της συνείδησης.
Η δεξιά κρήνη γίνεται σύμβολο της ικανότητάς μας να διατηρούμε τη Μνήμη, να μαθαίνουμε από τις εμπειρίες, να μην επαναλαμβάνουμε τα ίδια σφάλματα.
Μόνον όποιος θυμάται, εξελίσσεται. Μόνον όποιος αναγνωρίζει την καταγωγή του («Γης παις ειμί και Ουρανού αστερόεντος»), ενώνει το φθαρτό με το άφθαρτο, το πεπερασμένο με το αιώνιο.
Σε μια εποχή όπου ο καταιγιστικός ρυθμός της πληροφορίας παράγει λήθη και επιφανειακότητα, το Ορφικό μήνυμα αποκτά διαχρονική επικαιρότητα.
Να κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη της προέλευσής μας, της ιστορίας μας, της εσωτερικής μας ουσίας.
Η μύηση δεν είναι πια τελετουργική, αλλά υπαρξιακή. Η επιλογή ανάμεσα σε έναν βίο αυτόματης, ασυνείδητης επανάληψης και σε έναν βίο ενσυνείδητης εξέλιξης.
Η Ορφική φιλοσοφία μάς υπενθυμίζει ότι κάθε άνθρωπος είναι ένας φορέας μνήμης, προσωπικής, συλλογικής, κοσμικής.
Και ότι η πραγματική ελευθερία αρχίζει όταν η ψυχή αρνείται τη Λήθη και ζητά τη Μνημοσύνη. Όταν διεκδικεί το δικαίωμα να θυμηθεί ποια είναι.
Βιβλιογραφία και πηγές:
1. Πλάτων, Μένων – Φαίδων – Θεαίτητος – Πολιτεία, Εκδόσεις ΠΑΠΥΡΟΣ.
2. Ορφικά Αποσπάσματα (Orphicorum Fragmenta), επιμ. Otto Kern, Εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ.
3. Ορφικοί Ύμνοι, Εκδόσεις ΗΛΙΟΥ.
4. Harrison Jane Ellen, Ορφική Φιλοσοφία, μετάφρ. Ελ. Παπαδοπούλου, Εκδόσεις ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ, 1995.
5. Κωνσταντίνος Γ. Κουρτίδης, Τα Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια, Εκδόσεις ΔΙΟΝ (ανατύπωση από το πρωτότυπο του 1934).
6. Χ.Α. Λαμπρίδης, Ηράκλειτος, Εκδόσεις ΚΛΕΙΩ.
Εικόνα: Διαδίκτυον
